Soms gaat het helemaal niet om high worden.
Soms gaat het om rust.
Een hoofd dat maar blijft doorgaan. Gedachten die alle kanten op schieten. Een lichaam dat onrustig voelt. Niet kunnen slapen. Een enorme behoefte aan prikkels, maar tegelijkertijd ook helemaal klaar zijn met alle prikkels.
Voor sommige mensen met ADHD kan een joint, een paar glazen alcohol, uren gamen of eindeloos scrollen dan voelen als een manier om eindelijk even te kunnen ontspannen.
En precies daar wordt de relatie tussen ADHD en verslaving ingewikkeld.
Want wat begint als iets dat helpt om je beter te voelen, kan langzaam veranderen in iets waarvan je steeds meer nodig hebt.
ADHD en verslaving: bestaat er echt een verband?
Ja. Onderzoek laat al langere tijd zien dat ADHD en middelengebruikstoornissen relatief vaak samen voorkomen. Ook recente onderzoeken bevestigen dat mensen met ADHD een verhoogd risico kunnen hebben op problematisch middelengebruik.
Dat betekent nadrukkelijk niet dat iemand met ADHD automatisch verslaafd raakt.
De meeste mensen met ADHD ontwikkelen geen verslaving.
Maar bepaalde kenmerken die bij ADHD kunnen voorkomen, zoals impulsiviteit, moeite met uitgestelde beloning en het zoeken naar prikkels of directe verlichting, kunnen iemand wel kwetsbaarder maken.
Daar komt nog iets bij.
ADHD stopt niet bij het moment waarop je de diagnose krijgt.
Als iemand jarenlang heeft geprobeerd zichzelf te reguleren zonder te weten waarom bepaalde dingen zo moeilijk zijn, kunnen er gewoontes ontstaan die tijdelijk werken.
En soms zijn dat geen gezonde gewoontes.
“Ik wilde niet stoned worden. Ik wilde gewoon even stil zijn.”
Dit is misschien wel een van de belangrijkste verschillen tussen hoe buitenstaanders naar middelengebruik kijken en hoe iemand het zelf kan ervaren.
Van buitenaf lijkt het soms simpel:
Je rookt omdat je stoned wilt worden.
Maar voor iemand die voortdurend spanning, onrust of overprikkeling ervaart, kan de motivatie heel anders zijn.
“Ik wil mijn hoofd uitzetten.”
“Ik wil kunnen slapen.”
“Ik wil niet de hele tijd nadenken.”
“Ik wil even nergens aan denken.”
“Ik wil eindelijk ontspannen.”
Dat betekent niet dat een middel daadwerkelijk een goede behandeling voor ADHD is. Integendeel: middelengebruik kan op langere termijn juist nieuwe problemen veroorzaken.
Maar begrijpen waarom iemand iets gebruikt, is belangrijk als je het probleem daadwerkelijk wilt aanpakken.
Zelfmedicatie: een aantrekkelijke verklaring, maar niet het hele verhaal
Je hoort regelmatig dat mensen met ADHD middelen gebruiken om zichzelf te “mediceren”.
Daar zit een kern van waarheid in, maar het verhaal is ingewikkelder.
Onderzoek naar cannabisgebruik laat bijvoorbeeld aanwijzingen zien voor zelfmedicatie bij sommige mensen met ADHD-symptomen, maar onderzoekers benadrukken ook dat meer onderzoek nodig is om oorzaak en gevolg goed uit elkaar te houden.
Iemand kan dus cannabis gebruiken omdat het tijdelijk rust geeft.
Maar het kan ook zijn dat iemand cannabis gebruikt omdat vrienden het doen, omdat het een gewoonte is geworden, omdat verveling ondraaglijk voelt of omdat het simpelweg onderdeel van het dagelijks leven is geworden.
Bij alcohol kan hetzelfde gebeuren.
En bij gamen of social media hoeft er überhaupt geen sprake te zijn van een middel.
De overeenkomst kan vooral zitten in het zoeken naar directe beloning, afleiding of verlichting.
Waarom juist directe beloning zo aantrekkelijk kan zijn
ADHD wordt onder andere gekenmerkt door problemen met aandacht, impulsiviteit en het reguleren van gedrag.
Daarom kan iets wat onmiddellijk resultaat geeft aantrekkelijker zijn dan iets waarvan je pas over een week het voordeel merkt.
Een gezonde gewoonte zegt:
“Doe dit vandaag en over een tijdje voel je je beter.”
Een verslavend patroon zegt:
“Doe dit nu en je voelt je meteen anders.”
Dat verschil is enorm.
Een wandeling kan goed voor je zijn.
Maar een joint kan binnen korte tijd een verandering in je beleving geven.
Een goede nachtrust helpt.
Maar alcohol of cannabis kan het gevoel geven dat je sneller kunt ontspannen.
Een moeilijke taak afmaken geeft uiteindelijk voldoening.
Maar je telefoon openen geeft binnen enkele seconden een nieuwe prikkel.
Voor iemand met ADHD kan die directe beloning bijzonder aantrekkelijk zijn.
Cannabis en ADHD
Cannabis is in Nederland de meest gebruikte illegale drug. In 2024 had 1 op de 10 Nederlandse volwassenen ten minste één illegale drug gebruikt. Cannabis was daarbij de meest gebruikte drug.
Voor mensen met ADHD kan cannabis soms aantrekkelijk lijken vanwege het ervaren gevoel van ontspanning of het tijdelijk verminderen van onrust.
Maar “het voelt rustiger” betekent niet automatisch dat ADHD-symptomen daadwerkelijk verbeteren.
Bij regelmatig gebruik kunnen bovendien problemen ontstaan rond afhankelijkheid, motivatie, concentratie en dagelijks functioneren.
Daarom is de vraag niet alleen:
“Helpt wiet mij ontspannen?”
Maar ook:
“Wat kost het mij op de lange termijn?”
Dat is een veel eerlijkere vraag.
Alcohol: van ontspanning naar patroon
Alcohol heeft een bijzondere positie in onze samenleving.
Een drankje na het werk.
Een biertje met vrienden.
Een glas wijn om te ontspannen.
Daardoor kan het veel langer duren voordat iemand zichzelf afvraagt of alcohol eigenlijk een probleem begint te worden.
Voor iemand met ADHD kan alcohol bovendien aantrekkelijk zijn als manier om spanning, onrust of sociale onzekerheid tijdelijk te dempen.
Maar alcoholgebruik kan juist nieuwe problemen veroorzaken, waaronder slechtere slaap en problemen met stemming en functioneren.
Het verraderlijke is dat iemand daardoor in een cirkel terecht kan komen:
onrust → alcohol → tijdelijke ontspanning → slechter slapen → meer vermoeidheid → meer onrust → opnieuw alcohol.
En zo wordt iets wat ooit “helpt” langzaam onderdeel van het probleem.
En dan zijn er nog games, social media en eindeloos scrollen
Niet iedere verslaving draait om een middel.
Bij ADHD kunnen ook gedragingen heel aantrekkelijk worden die voortdurend nieuwe prikkels en directe beloningen opleveren.
- gamen;
- TikTok en andere korte video’s;
- eindeloos scrollen;
- online shoppen;
- gokken;
- pornografie;
- steeds opnieuw je telefoon controleren.
Hier moeten we wel voorzichtig zijn met het woord verslaving.
Niet iedereen die uren op social media zit, is verslaafd. En problematisch gamen is niet hetzelfde als een stoornis door middelengebruik.
Maar het mechanisme van directe beloning en steeds opnieuw op zoek gaan naar een nieuwe prikkel kan wel herkenbaar zijn.
En juist daarom kan iemand met ADHD soms zeggen:
“Ik wilde maar vijf minuten kijken.”
En twee uur later nog steeds bezig zijn.
Het gevaarlijkste moment is misschien wel wanneer iets écht lijkt te werken
Dat klinkt tegenstrijdig.
Maar juist wanneer een middel of gedrag in het begin een duidelijk positief effect heeft, kan het moeilijk worden om ermee te stoppen.
Als je jarenlang moeite hebt gehad met slapen en je ontdekt iets waardoor je binnen korte tijd ontspant, voelt stoppen niet als het weghalen van een slechte gewoonte.
Het voelt alsof je iets wegneemt dat je nodig hebt.
Daarom is alleen zeggen:
“Je moet gewoon stoppen.”
vaak veel te simpel.
De belangrijkere vraag is:
Wat gaf dit gedrag mij dat ik ergens anders nog niet kon vinden?
Ontsnapping?
Een gevoel van controle?
Of simpelweg een paar uur waarin je hoofd niet zo hard stond?
ADHD behandelen kan méér zijn dan alleen symptomen onderdrukken
Een interessante ontwikkeling in het onderzoek is dat ADHD-behandeling niet per definitie tegenover verslavingsproblematiek staat.
Een grote studie uit 2025 vond dat ADHD-medicatie samenhing met een lager risico op onder meer middelenmisbruik, naast lagere risico’s op verschillende andere negatieve uitkomsten. Dit soort onderzoek bewijst niet automatisch dat medicatie deze effecten veroorzaakt, maar het laat wel zien dat het beeld “ADHD-medicatie = meer kans op verslaving” te simpel is.
Ook recente wetenschappelijke literatuur beschrijft aanwijzingen dat behandeling van ADHD kan samengaan met gunstige effecten op middelengebruik.
Tegelijkertijd is behandeling maatwerk.
Iemand met ADHD én problematisch middelengebruik heeft niet alleen hulp nodig bij het stoppen met een middel.
Er moet ook gekeken worden naar:
- ADHD;
- slaap;
- stress;
- werk;
- relaties;
- verveling;
- prikkels;
- impulsiviteit;
- de omgeving waarin iemand leeft.
En vooral naar de vraag:
Wat moet er veranderen zodat iemand niet opnieuw naar hetzelfde middel hoeft terug te grijpen?
Stoppen betekent daarom niet alleen iets weghalen
Dit is misschien wel het belangrijkste punt van het hele verhaal.
Als iemand stopt met cannabis, alcohol, gamen of een ander problematisch patroon, ontstaat er een leegte.
En die leegte moet ergens mee worden gevuld.
Anders ligt terugvallen op de oude oplossing op de loer.
Dat kan betekenen:
- meer structuur;
- voldoende slaap;
- bewegen;
- sociale contacten;
- behandeling van ADHD;
- psychologische begeleiding;
- leren omgaan met stress;
- minder prikkels;
- nieuwe manieren om te ontspannen;
- professionele hulp bij middelengebruik.
Niet omdat iemand “zwak” is.
Maar omdat je een jarenlang ingesleten patroon niet altijd kunt vervangen door simpelweg wilskracht.
Schaamte helpt niet
Misschien moeten we daarom ook anders leren praten over ADHD en verslaving.
Niet:
“Waarom doe je dit jezelf aan?”
Maar:
“Wat probeer je hiermee op te lossen?”
Dat is een totaal andere vraag.
En misschien ook een veel betere.
Want achter problematisch gedrag zit vaak een behoefte.
Dat maakt verslaving niet onschuldig en het neemt de verantwoordelijkheid niet weg.
Maar het maakt het probleem wel begrijpelijker.
En wat je begrijpt, kun je uiteindelijk beter aanpakken.
Wanneer wordt gebruik een probleem?
Er bestaat geen magische grens waarbij iemand op dinsdagavond nog “gewoon gebruikt” en op woensdag officieel verslaafd is.
Belangrijker zijn de gevolgen en de mate van controle.
Het wordt zorgelijker wanneer iemand:
- steeds vaker of meer gaat gebruiken;
- meerdere keren probeert te stoppen maar terugvalt;
- veel tijd kwijt is aan gebruik of herstel;
- verplichtingen laat liggen;
- problemen krijgt met werk, relaties of geld;
- blijft gebruiken ondanks negatieve gevolgen;
- het middel of gedrag nodig heeft om zich normaal te voelen;
- steeds minder controle ervaart over het gebruik.
Dan is het verstandig om niet langer alleen naar het middel te kijken, maar naar het hele patroon.
Misschien is de echte vraag niet: “Waarom ben ik verslaafd?”
Misschien is de betere vraag:
“Waar ben ik al die tijd naar op zoek geweest?”
Voor de één is dat rust.
Voor de ander stimulatie.
Voor een derde ontsnapping.
En voor iemand anders simpelweg het gevoel dat het hoofd eindelijk even stil is.
ADHD en verslaving zijn daarom geen simpele combinatie van oorzaak en gevolg.
Het is een ingewikkeld samenspel van neurobiologie, gedrag, omgeving, gewoontes, psychische belasting en omstandigheden.
Maar één ding is duidelijk:
Iemand met ADHD die worstelt met verslavingsgedrag heeft geen behoefte aan meer schaamte.
Die heeft behoefte aan begrip, goede behandeling en een alternatief voor wat het middel of gedrag ooit voor hem of haar deed.
En misschien begint herstel precies daar.
Niet bij: “Hoe stop ik hiermee?”
Maar bij:
“Hoe kan ik eindelijk rust vinden zonder mezelf daarvoor kwijt te raken?”
Veelgestelde vragen over ADHD en verslaving
Hebben mensen met ADHD vaker last van verslaving?
Onderzoek wijst op een verhoogde kans op middelenproblematiek bij mensen met ADHD, maar ADHD betekent zeker niet automatisch dat iemand verslaafd raakt. Er spelen meerdere factoren mee.
Gebruiken mensen met ADHD vaker cannabis?
Er zijn aanwijzingen voor een verband tussen ADHD-symptomen en cannabisgebruik. Sommige mensen ervaren cannabis als rustgevend of gebruiken het als vorm van zelfmedicatie, maar dat betekent niet dat cannabis ADHD behandelt.
Kan ADHD-medicatie verslaving veroorzaken?
ADHD-medicatie moet zorgvuldig en volgens voorschrift worden gebruikt. Het beeld dat ADHD-medicatie automatisch het risico op middelenmisbruik verhoogt, wordt echter niet door het huidige onderzoek ondersteund. Sommige recente studies wijzen juist op een lager risico op middelenmisbruik bij behandelde ADHD.
Kun je verslavingsgedrag hebben zonder drugs of alcohol?
Ja. Problematisch gedrag kan bijvoorbeeld betrekking hebben op gamen of andere activiteiten. Het is wel belangrijk om verschillende vormen van problematisch gedrag niet automatisch allemaal “verslaving” te noemen.
Wat moet ik doen als ik ADHD en een verslavingsprobleem heb?
Bespreek beide problemen met een huisarts, ADHD-behandelaar of verslavingszorgprofessional. Het is belangrijk dat niet alleen het middelengebruik, maar ook de onderliggende ADHD en andere factoren worden meegenomen in de behandeling.
Bronnen
- Trimbos-instituut – actuele cijfers over drugsgebruik onder volwassenen in Nederland.
- PubMed – onderzoek naar de prevalentie van middelengebruikstoornissen bij mensen met ADHD.
- PubMed – onderzoek naar ADHD, cannabisgebruik en mogelijke zelfmedicatie.
- PubMed/BMJ – onderzoek naar ADHD-medicatie en het risico op middelenmisbruik.
- NICE – richtlijn voor diagnose en behandeling van ADHD.
Redactionele noot: Dit artikel is informatief en vervangt geen medische diagnose of behandeling. Wie zich zorgen maakt over eigen middelengebruik of verslavingsgedrag doet er goed aan professionele hulp te zoeken.
Praat mee
Heb je een ervaring, vraag of tip? Laat hieronder een reactie achter.